Ventilatie
Een opening hoog in de gevel voert vochtige lucht af uit een zolder, stal of bergruimte. Met gaasrooster blijft die ventilatie duivenvrij.
Naslag
Wat is een uilengat?
Een uilengat is een opening in de topgevel of de wand van een schuur of hoeve, waardoor een kerkuil naar binnen kan. De uil joeg er op muizen en ratten die op het opgeslagen graan afkwamen; de boer kreeg zo gratis en permanente ongediertebestrijding op de plek waar zijn oogst lag. Dat is de oorspronkelijke functie, en het verklaart de naam.
Daarnaast deed en doet de opening dienst als ventilatie. Een gesloten zolder boven vers hooi of graan is vochtig en warm; een opening hoog in de gevel voert die vochtige lucht af. Wie vandaag een uilengat laat plaatsen, doet dat meestal om die tweede reden — of om het gevelbeeld van een oude hoeve terug te brengen.
Deze pagina is geschreven door de mensen die de metalen uitvoering maken. Wat hieronder over het maakproces staat, komt uit het atelier, niet uit een woordenboek.
Uilengat, uilenbord en makelaar
In de volksmond lopen drie dingen door elkaar. Het uilengat is de opening. Het uilenbord — in Friesland ûleboerd, elders ook uilebord geschreven — is de plank of het paneel in de topgevel waarin die opening is uitgesneden, vaak symmetrisch en beschilderd. De makelaar is het verticale sierstuk dat bovenop de nok van dat bord staat, soms uitgesneden als een zwaan, een kruis of een gestileerde bloem.
Het bord is dus versiering rond een functie. Op boerderijen waar het bord verdween bij een verbouwing, bleef de opening vaak bestaan — en omgekeerd zijn er borden waar het gat later is dichtgemaakt. Bij een restauratie is precies dat de eerste vraag: herstellen we het beeld, de functie, of allebei?
[PLACEHOLDER: datering en herkomst van de oudste bewaarde uilenborden]
Regionale vormen
De vorm van de opening verschilt per streek en per gebouwtype. U vindt ronde en halfronde gaten, ovalen, driehoeken die de dakhelling volgen, en reeksen kleine openingen die samen een patroon vormen in een schuurwand — die laatste zijn vaak evenzeer ventilatie als uilendoorgang.
In Friesland, Groningen, Drenthe en Twente is het uilenbord tot een eigen siertraditie uitgegroeid, met uitgesneden zwanen en zwart-wit beschilderde panelen. De Vlaamse praktijk is soberder: hier zit het uilengat meestal rechtstreeks in het metselwerk of in de houten geveltop van een langgevelhoeve of een schuur, zonder decoratief paneel eromheen.
[PLACEHOLDER: streekgebonden vormen en benamingen in Oost-Vlaanderen]
Waarom ze vandaag nog gevraagd worden
Natuurbehoud
Kerkuilen en vleermuizen verliezen nestgelegenheid doordat schuren dicht en geïsoleerd worden. Een bewust opengehouden doorgang herstelt dat, al vraagt een echte uilenkast een grotere opening dan een geveldoorvoer met rooster.
Erfgoed
Bij de restauratie van een hoeve of schuur hoort het uilengat bij het oorspronkelijke gevelbeeld. Een erfgoedconsulent vraagt dan doorgaans naar materiaal, vorm en detaillering.
Hoe een uilengat in metaal gemaakt wordt
Dit is het deel dat u in geen enkel naslagwerk vindt. Een metalen uilengat begint als een vlakke plaat zink, koper of lood. Daaruit wordt de grondplaat geknipt, waarna de randen worden gefelst: de zijkanten worden omgezet zodat de plaat stijf wordt en geen scherpe kant overhoudt.
De kap wordt niet uit één stuk getrokken maar als conus opgebouwd uit gezette segmenten. Die segmenten worden tegen elkaar gelegd en met een doorlopende handgesoldeerde naad gesloten. In zink werk je met tinsoldeer en vloeimiddel, op temperatuur; lassen zou het metaal simpelweg verbranden. Dat onderscheid is niet academisch — een gelast zinkwerk bestaat niet.
Onderaan komt de omgezette dorpel, die het afdruipende water van de gevel weghoudt. In de opening wordt een gaasrooster van strekmetaal ingelast, zodat lucht door kan maar duiven, wespen en ratten buiten blijven. Ten slotte worden alle randen ontbraamd, zodat er bij plaatsing niets snijdt.
Het geheel is dus geen gestanst onderdeel maar plaatwerk, per stuk gemaakt. Dat is ook waarom afwijkende maten mogelijk zijn: lees over maatwerk en series.
Waar u op let bij een restauratie
- Materiaalbeeld. Sluit het metaal aan bij wat er al op het gebouw zit? Zink bij zink, koper bij koper — anders krijgt u op termijn galvanische problemen in de waterlijn.
- Vorm en maat. Neem de bestaande opening op vóór ze wordt dichtgezet, inclusief de dagkant en de dorpel.
- Gaas of niet. Een rooster houdt duiven buiten, maar sluit ook uilen uit. Wie uitdrukkelijk uilen wil huisvesten, heeft een open doorgang met een kast erachter nodig.
- Vergunning. Bij beschermde gebouwen bespreekt u de uitvoering vooraf met de bevoegde erfgoeddienst. [PLACEHOLDER: verwijzing naar de bevoegde dienst]
Veelgestelde vragen
- Wat is een uilengat precies?
- Een uilengat is een opening in de topgevel of de wand van een schuur, oorspronkelijk bedoeld om kerkuilen binnen te laten zodat zij muizen vingen bij de opgeslagen oogst. De opening zorgt tegelijk voor ventilatie van de zolder of de tas.
- Wat is het verschil tussen een uilengat en een uilenbord?
- Het uilengat is de opening zelf. Het uilenbord is de beschilderde of uitgesneden plank waarin die opening zit, met daarboven vaak een makelaar. Het bord is versiering en afwerking; het gat is de functie.
- Worden uilengaten vandaag nog geplaatst?
- Ja, om drie redenen: ventilatie van een zolder of stal, natuurbehoud voor uilen en vleermuizen, en restauratie waarbij het historische gevelbeeld hersteld moet worden.
- Waarom een uilengat in metaal en niet in hout?
- Een metalen uitvoering met gaasrooster laat lucht door, houdt regen, duiven en ongedierte tegen en rot niet weg op de plek waar het hout het zwaarst belast wordt: de onderdorpel van de opening.
Wij maken uilengaten in zink, koper en lood in het atelier van B.V. Petrus De Vos & Zoon in Ninove. Wilt u er een voor uw eigen gevel? Bekijk het product of stel ons uw vraag.